Suszenie — podstawa dobrej obróbki
Przed jakąkolwiek obróbką wiąz musi być właściwie wysuszony. Naturalne suszenie tarcicy wiązowej trwa zazwyczaj od 12 do 18 miesięcy w przypadku desek o grubości 50 mm, przy zachowaniu odpowiedniej cyrkulacji powietrza i osłony przed bezpośrednim nasłonecznieniem. Zbyt szybkie suszenie — szczególnie przy użyciu nadmuchu ciepłego powietrza — grozi powstawaniem pęknięć na czołach desek i wewnątrz pakietu.
Suszenie komorowe jest dopuszczalne, lecz wymaga bardzo łagodnego przebiegu: temperatura w pierwszej fazie nie powinna przekraczać 45°C, a różnica między wilgotnością drewna na powierzchni i w rdzeniu — kontrolowana psychrometrycznie — nie powinna przekraczać 4 punktów procentowych. Docelowa wilgotność użytkowa dla stolarki meblarskiej wynosi 8–10%.
Heblowanie i wyrównywanie powierzchni
Splątane włókna wiązu są główną przyczyną trudności przy heblowaniu ręcznym i maszynowym. Kluczową zasadą jest praca z minimalnym kątem ataku ostrza — stolarze tradycyjni ustawiają żelazko hebla pod kątem do 45–50° (w stosunku do płaszczyzny podeszwy), a przy wyjątkowo trudnych miejscach sięgają po hebel z żelazkiem ustawionym poziomo lub niemal prostopadle.
Przy obróbce maszynowej (grubiarka, strugarka) należy:
- wykonywać niewielkie zabiory — nie więcej niż 0,5 mm na przejście przy wykańczaniu
- zmieniać kierunek posuwu między kolejnymi przejściami, jeśli maszyna na to pozwala
- utrzymywać ostrza w idealnej ostrości — tępe noże przy wiązie wyrywają fragmenty włókien
- zwracać uwagę na kierunek słoja przed każdą serią przejść
„Przy wiązie nie ma kompromisu: albo heblujesz z włosem, albo szlifujesz. Nic pośrodku nie daje dobrego efektu."
Szlifowanie jako alternatywa
Tam, gdzie heblowanie jest utrudnione przez lokalnie odwrócony kierunek włókien, wielu stolarzy rezygnuje z hegblowania wykańczającego na rzecz szlifowania taśmowego lub wibracyjnego. Szlifowanie startuje od ziarna 80, przechodzi przez 120 i kończy na 180 lub 220, w zależności od przeznaczenia powierzchni. Przy szlifowaniu wiązu ważne jest usuwanie pyłu po każdej zmianie ziarna — pył z gruboziarnistego papieru, wciśnięty w pory naczyniowe, rysuje potem powierzchnię przy pracy drobniejszym papierem.
Cięcie — piły i ustawienia
Wiąz tnie się ciężej niż drewna miękkie, lecz w porównaniu do akacji i grabu jest materiałem łatwiejszym dla pił maszynowych. Przy cięciu wzdłużnym na formatówce zaleca się:
- stosowanie piły z zębami przeznaczonymi do drewna twardego (liczba zębów 24–40 na tarczę 250 mm)
- utrzymanie stałej prędkości posuwu — zatrzymanie cięcia grozi przepaleniem tarczy i stwardnieniem drewna w miejscu kontaktu
- dbałość o prostoliniowość podziałów przy cięciu na wąskie listwy — wiąz ma tendencję do zamykania się na tarczu przy niejednorodnym naprężeniu wewnętrznym
Przy cięciu poprzecznym (piła ukosowa, pilarka tarczowa stołowa) wiąz zachowuje się przewidywalnie. Ważne jest zamocowanie materiału bez luzu, by uniknąć wibracji przy wychodzeniu zęba z materiału — wibracje powodują wyrywanie włókien na wylocie cięcia.
Dłutowanie i frezowanie
Gniazda i wpusty w wiązie wymagają ostrych, dobrze zahartowanych dłut. Standardowe dłuta budowlane ze stali węglowej stosunkowo szybko tępeją przy wiązie i wymagają częstszego ostrzenia niż przy pracy z bukiem. Stolarze zajmujący się wiązem chętnie sięgają po dłuta ze stali narzędziowej lub dłuta japońskie, które charakteryzują się większą twardością krawędzi skrawającej.
Przy frezowaniu frezem prostym lub profilowym zaleca się:
- małe zabiory (głębokość przejścia do 3–4 mm)
- pracę przeciwnie do obrotu freza (cięcie pod włos prowadzi do wyrwań)
- zastosowanie szablonu prowadzącego przy skomplikowanych profilach
Łączenie i klejenie
Wiąz klei się dobrze przy użyciu klasycznych klejów polioctanowinylowych (PVAc) oraz dwuskładnikowych klejów epoksydowych. Ze względu na zmienną kierunkowość włókien, złącza czołowe (czoło w czoło) mają w wiązie niższą wytrzymałość niż w gatunkach o prostym układzie włókien — dlatego stolarze projektujący meble z wiązu unikają cienkich wklejeń czołowych na rzecz złączy z wylotem pod kątem lub wpustów z wkładką.
Skurcz wiązu przy suszeniu jest relatywnie wysoki (do 7–8% w kierunku tangencjalnym), co przy meblach z szerokich blatów wymaga zastosowania możliwości swobodnej pracy — prowadnic ząbkowych, wkrętów z podkładkami owalnymi lub połączeń czopowych z luzem kierunkowym.
Wykończenie powierzchni
Duże pory naczyniowe wiązu wymagają decyzji — wypełniać czy pozostawić otwarte. Meble tradycyjne i stylowe wykończone na wosk, oliwę lnianą lub szelak zachowują widoczną fakturę porów, co podkreśla naturalny charakter materiału. Przy lakierach błyszczących wymagane jest wcześniejsze zastosowanie wypełniacza (szpachlówki porowatej) lub kilku warstw podkładu z pośrednim szlifowaniem.
Wiąz barwi się stosunkowo równomiernie przy zastosowaniu bejc wodnych, lecz ze względu na zmienną gęstość między drewnem wczesnym i późnym, w obrębie jednego rocznika bejca wnika inaczej — co przy jednolitych kolorach może dawać efekt nierówności. Ten efekt jest naturalny i akceptowany przez znawców stolarstwa tradycyjnego.